1- 1. پژوهشگر پسا دکتری،گروه معماری ، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران 2- 2. گروه معماری ، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران ، t_hatami@uma.ac.ir
چکیده: (4 مشاهده)
زمینه: پژوهش حاضر با هدف واکاوی مفهوم «امر والا» در اندیشهی خواجه نصیرالدین طوسی و تحلیل تجلی آن در سازمان فضایی و زیباییشناختی بازار اردبیل انجام گرفته است. مسئلهی اصلی تحقیق بر سه سطح نظری، تاریخی-فرهنگی و روشی استوار است: در سطح نظری، تلاش بر آن بوده تا با تکیه بر متون فلسفی خواجه نصیر -بهویژه اخلاق ناصری و اساس الاقتباس- بنیانی مفهومی همارز با امر والا در فلسفهی اسلامی استخراج شود؛ در سطح تاریخی-فرهنگی، بازار اردبیل به مثابه «ابژۀ والا» و بازتابی از نظم کیهانی و اجتماعی عصر صفوی مورد بررسی قرار گرفته است؛ و در سطح روشی، مدلی برای بازخوانی والایی در معماری اسلامی از طریق تلفیق رویکرد هرمنوتیکی (در فهم متون) و تحلیل فضایی (در مطالعهی کالبد و تجربهی ادراکی فضا) ارائه شده است. نتیجه گیری: نتایج مطالعه نشان میدهد که خواجه نصیر، «کیفیت متعالی» را به عنوان مرتبهای از درک زیبایی معرفی میکند که با عبور از لذت حسی و خیالی، به ادراک عقلی و شهود وحدت وجودی منتهی میشود. این کیفیت در معماری بازار اردبیل، از طریق عناصر فضایی و ادراکی خاصی متجلی میگردد: گذار تدریجی از تاریکی به روشنایی در هشتیها و گنبدهای نورگیر سرای گلشن، تکرار موزون طاقها و ایوانها که نوعی ریتم عقلانی پدید میآورد، و اتصال رمزی مسیر بازار به مجموعهی شیخ صفیالدین که معنای سلوکی فضا را تقویت میکند. این ویژگیها بازار اردبیل را به صحنهای از «حیرت و تأمل» بدل ساخته و آن را در خدمت بازتولید نظم اخلاقی و فرهنگی جامعهی صفوی قرار داده است. در پایان، پژوهش الگوی سهبعدی «حیرتآفرینی، عظمتبخشی و معناپردازی» را به عنوان شاخصهای امر والا در معماری اسلامی پیشنهاد میکند. این الگو میتواند مبنایی برای گسترش مباحث زیباییشناسی تطبیقی و بازنگری در اصول حفاظت و بازخوانی میراث معماری ایرانی-اسلامی باشد.
Hosseinzadeh Namadi M, Hatami Khanghahi T. Reading the Aesthetic and Ethical Concept of the Supreme Being from the Perspective of Khwaja Nasir al-Din Tusi in the Historical Context of Ardabil (Case Study: Ardabil Bazaar). Ethics in Science and Technology 2026; 21 :1-13 URL: http://ethicsjournal.ir/article-1-3575-fa.html
حسین زاده نمدی مرجان، حاتمی خانقاهی توحید. خوانش مفهوم زیبا شناسانه و اخلاقی امر والا از منظر خواجه نصیرالدین طوسی در بافت تاریخی اردبیل (نمونه موردی: بازار اردبیل). اخلاق در علوم و فناوری. 1405; 21 () :1-13
