1- گروه حقوق، مرکز سنقر، دانشگاه پیام نور، کرمانشاه، ایران ، dr.keyhanilaw@gmail.com 2- گروه حقوق، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمانشاه، ایران
چکیده: (4 مشاهده)
زمینه: آزادی اراده و مسئولیت کیفری از مباحث اساسی فلسفه حقوق و اخلاق کیفری است که نقش تعیینکنندهای در عدالت کیفری دارد. نظامهای حقوقی و فقهی، با توجه به ماهیت اخلاقی رفتار انسان، به دنبال مشخص کردن حد و مرزهای اختیار و مسئولیت فرد هستند. در حقوق اسلامی و فقه امامیه، مسئولیت کیفری مبتنی بر سه شرط اصلی بلوغ، عقل و اختیار است و موانعی مانند جنون، صغر، اکراه و اضطرار میتوانند مسئولیت کیفری را کاهش یا منتفی کنند. این اصول فقهی با قواعدی چون «الشک یُذهب الحُدود» و «قاعده اکراه» تأمینکننده توازن میان عدالت و کرامت انسانیاند. تحلیل تطبیقی با نظریههای غربی نشان داد که سازگارگرایی در فلسفه غرب با تأکید بر امکان مسئولیت اخلاقی در چارچوب علیت، شباهت قابل توجهی با فقه اسلامی دارد، در حالی که لیبرتاریانیسم و نظریههای سختگیرانه آزادی مطلق با معیارهای عملی فقه، همخوانی کامل ندارند. از سوی دیگر، رویکردهای نتیجهگرا و بازدارنده در غرب با هدف اصلاح و تربیت، تا حدی با بعد تربیتی و پیشگیرانه اخلاق کیفری اسلامی همراستا هستند. همچنین، بازگشتگراییو اصل قصاص در فقه، بر پاسخ اخلاقی به اراده و نیت مجرم تأکید دارند. نتیجه گیری: این مطالعه نشان میدهد که اخلاق کیفری مبتنی بر گفتمان دینی و اسلامی مدلی میانه و عقلگرایانه ارائه میدهد که ضمن حفظ مسئولیت فردی و عدالت کیفری، قابلیت بهرهگیری از یافتههای علوم نوین و تفسیر تطبیقی با نظریههای غربی را دارد. این مدل میتواند چارچوبی پویا برای تحلیل و اجرای مسئولیت کیفری در عصر معاصر فراهم سازد. زمینه: آزادی اراده و مسئولیت کیفری از مباحث اساسی فلسفه حقوق و اخلاق کیفری است که نقش تعیینکنندهای در عدالت کیفری دارد. نظامهای حقوقی و فقهی، با توجه به ماهیت اخلاقی رفتار انسان، به دنبال مشخص کردن حد و مرزهای اختیار و مسئولیت فرد هستند. در حقوق اسلامی و فقه امامیه، مسئولیت کیفری مبتنی بر سه شرط اصلی بلوغ، عقل و اختیار است و موانعی مانند جنون، صغر، اکراه و اضطرار میتوانند مسئولیت کیفری را کاهش یا منتفی کنند. این اصول فقهی با قواعدی چون «الشک یُذهب الحُدود» و «قاعده اکراه» تأمینکننده توازن میان عدالت و کرامت انسانیاند. تحلیل تطبیقی با نظریههای غربی نشان داد که سازگارگرایی در فلسفه غرب با تأکید بر امکان مسئولیت اخلاقی در چارچوب علیت، شباهت قابل توجهی با فقه اسلامی دارد، در حالی که لیبرتاریانیسم و نظریههای سختگیرانه آزادی مطلق با معیارهای عملی فقه، همخوانی کامل ندارند. از سوی دیگر، رویکردهای نتیجهگرا و بازدارنده در غرب با هدف اصلاح و تربیت، تا حدی با بعد تربیتی و پیشگیرانه اخلاق کیفری اسلامی همراستا هستند. همچنین، بازگشتگراییو اصل قصاص در فقه، بر پاسخ اخلاقی به اراده و نیت مجرم تأکید دارند. نتیجه گیری: این مطالعه نشان میدهد که اخلاق کیفری مبتنی بر گفتمان دینی و اسلامی مدلی میانه و عقلگرایانه ارائه میدهد که ضمن حفظ مسئولیت فردی و عدالت کیفری، قابلیت بهرهگیری از یافتههای علوم نوین و تفسیر تطبیقی با نظریههای غربی را دارد. این مدل میتواند چارچوبی پویا برای تحلیل و اجرای مسئولیت کیفری در عصر معاصر فراهم سازد.
Keyhani F, Amirkhani E. Philosophical-Legal Analysis of the Role of Criminal Ethics in Determining the Boundaries of the Criminal’s Freedom of Will. Ethics in Science and Technology 2026; 21 (2) :1-8 URL: http://ethicsjournal.ir/article-1-3516-fa.html
کیهانی فاطمه، امیرخانی احسان. تحلیل فلسفی-حقوقی نقش اخلاق کیفری در تعیین مرزهای آزادی اراده مجرم. اخلاق در علوم و فناوری. 1405; 21 (2) :1-8
